تاریخچه و اهمیت آمار و برنامه ریزی در کشور

تاریخچه و اهمیت آمار و برنامه ریزی در کشور

راضیه گزمه – کارشناس آمار واحد معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

منابع:خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا) روز آمار به قلم الناز هوشیان

اولین سرشماری جمعیت به روش نوین در سال 1749 در کشور سوئد صورت گرفته و پس از آن، دیگر کشورها نسبت به شمارش افراد جامعه خود اقدام کرده‌اند.

در امپراطوری ایران باستان نیز سرشماری‌های عمومی جمعیت برای

دریافت مالیات سرانه و تعیین شماره مردان قادر به جنگ انجام می‌شده ‌است.

در زمان داریوش، دفاتر مالیات و نظامی برای اولین بار تدوین شد. زرتشتیان نوشته‌اند که در دوره انوشیروان، فقط مردان 20 تا50 ساله بایستی مالیات می‌دادند. به این منظور روش خاصی برای تعیین مالیات دهندگان و تفکیک پیران و نوجوانان از یکدیگر ابداع شد و ماموران سرشماری برای نخستین بار به جای " فرد " از مفهوم " خانوار " استفاده کردند. برای مثال تعیین می‌کردند که در یک خانوار 12 نفری فقط باید 2 نفر که سن آنها بین 20 تا 50 سال است مالیات بپردازند

در تاریخ عباسی آمده است که شیخ بهاء الدین عاملی به دستور شاه عباس به منظور حفر نهرهای زاینده‌رود و سیستم آب‌رسانی، دستور داشت تعداد سکنه اصفهان و حومه را بداند. وی با استفاده از تعداد نان مصرفی هر فرد و شمارش تعداد نان پخت شده توسط نانوایی‌های خانگی و معابر به وسیله گماشتگان خویش، توانست شمار نفوس اصفهان را به دست آورد.

اولین سرشماری جمعیتی ایران به روش نوین در سال 1246 شمسی (البته در سطحی محدود) در زمان ناصرالدین شاه و همزمان با وزارت اعتضاد السلطنه بر وزارت علوم و معارف، توسط مهندس عبدالفخار، معلم ریاضی مدرس دارالفنون به عمل آمد.

در این سرشماری تهران به پنج محله ارگ، عودلاجان، چال‌میدان، سنگلج و بازار تقسیم‌بندی شده و همه محله‌های خارج از شهر نیز در یک طبقه قرار داده شده بود. در آن زمان جمعیت تهران 155 هزار و 736 نفر برآورد شده بود. به علاوه در سال 1277 شمسی در چهارمین سال سلطنت مظفرالدین شاه از ابنیه تهران آمارگیری به عمل آید..

با ایجاد تشکیلات جدید بلدیه در سال 1301 شمسی، سرشماری دیگری در تهران صورت گرفت که بر اساس آن سرشماری، جمعیت تهران در سال 1301 بالغ بر 210 هزار نفر بود. تا این تاریخ سازمان خاصی که مسوولیت جمع‌آوری اطلاعات جمعیتی و تمرکز بخشیدن به آن‌ها را بر عهده داشته باشد، در کشور وجود نداشت و همه تلاش‌های به عمل آمده جنبه موضعی و موردی داشت.

در سال 1297 به منظور ثبت وقایع چهارگانه، اداره ثبت احوال کشور تاسیس شد. با ثبت اطلاعات مربوط به تولد، فوت، ازدواج و طلاق توسط اداره مذکور، ضرورت اطلاع از جمعیت کشور و تعیین سازمانی که موظف به جمع‌آوری این اطلاعات باشد مورد توجه قرار گرفت و در سال 1303 با تصویب آیین‌نامه‌ای، مسوولیت جمع‌آوری و مرکزیت بخشیدن به آمارهای مورد نیاز بر عهده وزارت کشور گذاشته شد.       
در تاریخ پنجم تیرماه سال 1312 ، نظام‌نامه شورای عالی، احصائیه تنظیم و بر حسب ماده اول آن نظام‌نامه، نمایندگان همه وزارتخانه‌ها در شورای مزبور عضویت داشتند و مسوولیت هماهنگی در تولید آمار بر عهده شورای مزبور بود. شورای عالی احصائیه در سال 1314 به شورای عالی آمار تغییر نام داد.

در خردادماه سال 1318، اولین قانون سرشماری به تصویب مجلس شورای ملی وقت رسید. در اجرای این قانون، سرشماری جمعیت از دهم اسفندماه همان سال در شهر تهران و در سال‌های 1319 و 1320 در 32 شهر کشور به تدریج به اجرا درآمد، اما به علت وقایع شهریور سال 1320 معوق مانند

در اسفندماه سال 1331 "سازمان همکاری آمار عمومی" تشکیل شد. در این سال اداره آمار و سرشماری از اداره کل آمار و ثبت احوال منتزع و به سازمان همکاری آمار عمومی ملحق شد. به این ترتیب برای اولین بار سازمانی که به طور خاص وظیفه جمع‌آوری آمار را بر عهده داشت، به وجود آمد. این سازمان در اجرای قانون آمار و سرشماری مصوب سال 1334 به وزارت کشور وابسته شد و نام آن به " اداره کل آمار عمومی" تغییر یافت. با تشکیل اداره کل آمار عمومی اولین سرشماری عمومی کشور در سال 1335 توسط این اداره به مرحله اجرا درآمد.

با تاسیس اداره کل آمار عمومی و اجرای سرشماری عمومی نفوس در سال 1335، فعالیت‌های آماری کشور وارد مرحله جدید شد و همه ساله طرح‌های گوناگون آماری در زمینه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی به مرحله اجرا درآمد. نیاز روزافزون دستگاه‌های برنامه‌ریزی کشور به آمار و اطلاعات و ضرورت همکاری بسیار نزدیک سازمان اصلی تولید‌کننده آمار با دستگاه برنامه‌ریزی، موجب شد تا در سال 1344 بر اساس قانون، اداره کل آمار عمومی از وزارت کشور منتزع و با نام "مرکز آمار ایران" به سازمان برنامه و بودجه وقت وابسته شود.

در قانون تاسیس مرکز آمار ایران، به مواردی از قبیل نظارت مرکز آمار ایران بر تهیه، اجرا و استخراج داده‌های حاصل از آمارگیری‌های سایر دستگاه‌های اجرایی و ایجاد پایگاه‌ اطلاعات ملی توجه شده بود.هر چند که رعایت موارد فوق در پاره‌ای از موارد با کمبودهایی روبه رو بوده است، لیکن تاسیس مرکز آمار ایران در سال 1344 و تصویب نظام آماری کشور در سال 1379 را باید دو نقطه عطف در تاریخ تولید آمار کشور محسوب کرد.

از آنجا که تصمیم گیران وسیاستگذاران زمان بسیار کمی رابرای تجدید نظر در تصمیمات خود ویااصلاح ومتوقف نمودن آنها دراختیار دارندودرموقعیتهای اضطراری باید بسیار سریعتراز گذشته عکس العمل نشان دهند،لذا نظام آمار ملی بعنوان جزئی از نظام اطلاعات ملی باید دارای آنچنان کارآیی باشدکه بتوانددرزمان مناسب اطلاعات و آمار صحیح و بهنگام رادر اختیار تصمیم گیران قرار دهد.

نظام آماری به دوطریق می تواند به این وظیفه عمل کند:

1- ازطریق تحلیل آمارهای مربوط به گذشته

2- باتهیه آمارواطلاعات بهنگام از وضعیتهای جاری

آمار در برنامه ریزی مدیریت و نظارت برنامه های مراقبتی بهداشتی نیزاز اهمیت اساسی و بنیادی برخوردار است. تردیدی نیست که خدمات بهداشتی را بدون درنظر گرفتن حقایق آماری نمی توان به طور موثر اجرا کرد. چنانچه اطلاعات و داده ها به شبکه ها ی تصمیم گیری ناقص باشد ، درجه اطمینان نسبت به تصمیم اتخاذ شده کمتر خواهد بود. امروزه عمل تصمیم گیری در اداره امور سازمانهای بهداشتی و درمانی باید روی بررسی های علمی و آماری و اطلاعات تردید ناپذیر استوار باشد چرا که ارسال اطلاعات نادرست و نا بهنگام از اوضاع بهداشتی و درمانی مردم از دور افتاده ترین نقاط تا نزدیکترین آنها منجر به اخذ تصمیمات نابجای سیاست های بهداشتی کشور خواهد شد.

آمار دروغ نمی گوید ، دروغگویان آمارسازی می کنند .